Anirgum: Condolence

(1929-2014)

Тэр монголын баримтат киноны Дзига Вертов байв.

Эксперименталь баримтат киноны эцэг гэгддэг Дзига Вертов 1929 онд “Камертай хүн” бүтээлээ хийснээс хойш энэ алдар улам ч тод томруун болсон гэдэг. Вертов киногоороо Москвагаас Украины Одесс хот хүртэл аялж, зураг авалтын олон шинэлэг шийдлийг эрэлхийлсэн бол Ойдовын Уртнасан зураглаач Мехикогийн олимпоос Лондонгийн олимп хүртэл, “Ардын элч” киноноос “Монгол бөхөн” баримтат бүтээл хүртэл ажиллаж, Монголын баримтат болон уран сайхны киноны гарын авлагыг урлан үлдээлээ.

Дунд сургуулиа дөнгөж төгссөн бяцхан хүү “Монгол кино” үйлдвэрийн хаалгаар алхаж, зураглаач Д.Жигжидийн дагалдангаар ажиллах болов. 1956 онд ЗХУ-ын киноны дээд сургуулийг кино оператороор төгсөөд ирэх үед нь мөнөөх Жигжид зураглаач нь “Ардын элч” гэдэг уран сайхны кино найруулж, зураглаачаар нь хуучин дагалдангаа сонгосон гэдэг. Тэр сургагч нь хожмоо бидний нэрт кино найруулагч, зураглаач гэдгээр нь дурсан буй Дэжидийн Жигжид агсан билээ. Ард түмний урам зоригийг сэргээх, энгийн ардын тэмцлийг илэрхийлсэн хувьсгалын агуулгатай ч хийцээрээ монгол киноны хөгжилд шинэ алхам болсныг мэргэжилтнүүд үнэлдэг. Кино зураг авалтын анхны элементүүд энэ кинонд л туршигдсаныг үгүйсгэх аргагүй. Түүнээс хойш Монгол киноны шилдэг бүтээгчидтэй хамтран “Алтан өргөө”, “Хөхөө гэрлэх дөхлөө”, “Өглөө”, “Тэмцэл” зэрэг олон уран бүтээлд ажилласан юм.

Токиогийн олимпод туршлагагүйтсэн монголчууд Мехикогийн тэнгэр дор чөлөөтийн дэвжээнд ёстой л даагаа нэхэв. Монголын олимпийн түүхэн дэх багц медалийг тэндээс л хүртэж, чөлөөт бөхийн төрөлд нэг мөнгө, гурван хүрэл авч байжээ. Тэр олимпод аварга Ж.Мөнхбатын мөнгөн медалийн төлөө Баруун Германы тамирчин Пекхэмтэй хийсэн хүндхэн барилдааныг бөх сонирхогчид дурсах дуртай. Өмнөх тойрогтоо Болгар, ЗХУ-ын бөхчүүдтэй оноо тэнцсэн тул баруун Германы тамирчныг зайлшгүй хожих шаардлагатай байлаа. Хүндхэн барилдааны эцэст өрсөлдөгчөө оноогоор ялж, олимпийн дэвжээнээс анхны мөнгөн медалийг хүртсэн гэдэг. Тэр жил -97 кг-ын жинд барилдсан дархан аварга Х.Баянмөнх шийдвэрлэх барилдаанд Туркийн бөхөд ялагдан тавдугаар байрт бичигдсэн бол дараагийн олимп Германы Мюнхен хотноо өндөрлөхөд Монгол Улсын цор ганц мөнгөн медалийг энгэртээ гялалзуулан зогсож байлаа. Спортын түүхэн дэх баяр, дурсалтай энэ л мөчүүдийн ард камер барьсан Уртнасан гуай зогсож байв. Тэр монголчуудын оролцсон анхны олимпийг баримтат кино болгосон анхны уран бүтээлч.

Мөн түүний бүтээлийн томоохон орон зайг зэрлэг амьтад, байгаль хамгааллын баримтат кинонууд эзэлдэг. Аргаль угалз, цагаан зээрийн идэш бэлчээр, нутагшилт, Хан Хэнтийн нурууны мод ургамалд тулгарсан аюул, говийн байгалийн үзэсгэлэн, ан амьтад гээд Монгол орны говь, хээр, хангайн бүсийн нутаг орон, ан амьтдын баримтат киног бүтээхээр хялгана бөхөлзсөн тал, элс нүүдэлсэн говь, сүр дарсан уулсын сугаар хонон өнжин явж, “Говьд”, “Хангайд”, “Ан”, “Их говийн дархан газар”, “Монгол бөхөн”, “Хан Хэнтий нүцгэрэх үү” зэрэг олон арван баримтат бүтээлийн өвийг хойч үедээ үлдээжээ.

Ертөнцийн жам, үнэн хоёрыг үлгэрлэн одсон ч О.Уртнасангийн гэж овоглосон олон бүтээл Монголын кино урлаг, баримтат киноны түүхийн нэгээхэн хэсгийг бүтээлцэж, цаашид ч бүтээлцэх нь дамжиггүй. Өдгөө тэрбээр хүний ертөнцөөс алс буйд, гэгээн сайхны дүрсийг буулгахаар яаравчилсан биз ээ.

(1951-2014)

ТЭР ХЭН БАЙВ. МАГАДГҮЙ ХЭН, ХЭН БАЙСАН БЭ ГЭВЭЛ ИЛҮҮ ТОХИРНО. Ирэхдээ тээсэн олон асуултынхаа хариуг ийн орчлонд үлдээгээд буцдаг нь бидний ертөнцийн жам ажээ.

“Морк Минди хоёр” инээдмийн нэвтрүүлгийн сансрын зочин, найрсаг эрхмээс “Папая”-гийн далайчин эрд хувирч, Алладиний бирдийн дуу хоолойгоороо үзэгчдийн сэтгэлд ойртох хүртлээ тэр эгэл Робин байлаа. 1990 он, Дэвид Лэттэрмайний нэвтрүүлэг, хүн, байгаль, амьтан, элдэв содон дуу чимээг элэглэсэн үдшийн хөтөлбөр, үзэгчдийн инээд, эл бүхэн түүнийг тэрхэн үедээ сүндэрлэн, эцэстээ оргүй хоосонд хувирах оргил өөд мацуулсан юмдаг.

Илбийн гэмээр тэр хүч Оскарын тайзнаа “Шилдэг туслах дүр”-ийн шагналд хүргэж, түүнээс ч өндөрт тэмүүлэн мацсан нь Робиныг тамирдуулсан мэт санагдана. Гэвч, их хүсэл, тэмүүлэл, ядралын төгсгөлд ердөө л оргүй, хоосон “үхэл”. “Инээдмийн алдарт жүжигчин Робин Уильямс нас барлаа” гэсэн ганцхан өгүүлбэрийн үнэ цэнэтэй тэнцэн үлджээ. Анх танилцахдаа л биднийг инээлгэж, түүнээс хойш зуу зуун удаа инээлгэсэн түүний дүрүүдийн цаана хэн байсныг хэн ч хэлж эс чадна. Дайны үеийн Вьетнам оронд радиогийн ганцхан нэвтрүүлэг л сонсогчдыг айдсаас холдуулж, инээдэнд умбуулдаг байв. “Өглөөний мэнд, Вьетнам” киноны тэр дүр шигээ бусдыг инээлгэхийн тулд өөрийнхөө гунигийг нуудаг байсан ч юм уу... Мөн л хэн ч үл хариулна.

“Үхсэн найрагчдын нийгэмлэг”-ийн эрх чөлөөт, билиг танхай багшийн дүр түүний инээдний цаахна тэмтрэгдэх ямар нэг зүйл. “Ухаант Уилл Хантинг”-ийн Сиен Магирэ бүр ч батлаад өгнө. Бодохнээ, төгсгөл рүүгээ улам шаналантай болсон амьдралаа тэр Гамлетаар дохиолсон ч юм шиг . “Робин сүүлчийн мөчөө хүртэл сэтгэлийн гүн хямралтайгаа тэмцсээр байсан” гэх Мара Баксбаумын үг ард хоцорчээ. Дэлгэцэнд харагддаг шигээ, эсвэл үзэгчдийг инээлгэдэг шигээ тийм хүчирхэг байж чадсангүй.

Өөрийгөө боомилж, судсаа ханасан байдалтай гэртээ нас барсныг цагдаагийнхан цэвэр амиа хорлолт хэмээн мэдэгдлээ. Дэлхийн хэвлэл мэдээлэл гэр бүлийн тогтворгүй байдал, эргэн тойрны хүмүүсийнх нь урвалт, салалтууд бүх хүчийг нь шавхлаа хэмээн халаглаж, “эмгэнэлтэй, гэнэтийн гарз хохирол тохиосон”-ыг цохон тэмдэглэж байна. Хар тамхи хэтрүүлэн хэрэглэсэн шуугиан, архины донтолт гээд хэцүү бэрхийн төгсгөл дэх “төгсгөл”. Алладиний хөгжилтэй бирд, роботууд, Жаргалтай Фийтийн дуу хоолой. Хүүхэд насны дурсамжийн багахан хэсэг, харийн жүжигчний үхэл харууслын түрүүнд амьдралын үнэнийг илчилсан нэгэн дуурсал болон үлдлээ.

Найман сарын 12-ны өглөө Калифорнийн Тибурон хот дахь гэрийнх нь үүдэнд хэн нь үл мэдэгдэх зочид цэцгийн баглаа үлдээн оджээ. Цэцэгсийг одоо хэн ч хүлээн авахгүй. Хаягласан эзэн нь ч амьдралыг хүлээн авахаас эртлэн татгалзсан учраас ...

Чи Моркоос Гамлет хүртэл бүгдийг бүтээсэн. Гагц Робин Уильямсыг бүтээж чадсангүй. Үүнээс цааш анир чимээгүй ноёлох болно. Баяртай, авъяас билгийн “бирд” минь.

Ихэмсэг дүртэй тэргүүн хатагтай нарын тансаг даашинз, Холливүүдын улаан хивсний ёслолын нүд унагасан өмсгөлүүдийг хэзээ нэгэн цагт харсан бол та Оскар Дела Рентаг таних ёстой. Карибын тэнгисийн баруун хэсэг дэх Их Антилын арал дээрх Доминикан улсад мэндэлсэн энэ эрхэм хүн төрөлхтний хувцас загварын нөлөө бүхий хүн болж алдаршсан юм.

Хэдхэн хоногийн өмнө АНУ-ын тэргүүн хатагтай Мишелл Обома цэнхэр чимэглэлтэй хар даашинзаар өмсөж харагдсан нь Оскар Дела Рентагийн уран гараар бүтээгдсэн хамгийн сүүлчийн хувцас байлаа. Нэгдсэн Улсын 35 дахь Ерөнхийлөгч Жон Кэннидигийн эхнэр, тэргүүн хатагтай Жэки Кэннидигийн даашинзыг урлаж олонд танигдсан энэ эрхэм, хувцас урлал, загварын ертөнцөд 50 жил өөрийн өнгө төрхийг хадгалан амьдарчээ. Одоо үүнээс хойш бид түүний талаар өнгөрсөн цаг дээр ярих болно. Удаан хугацааны турш хорт хавдартайгаа тэмцсэний эцэст 82 насандаа таалал болов Тэр.

Хорь ч хүрээгүй насандаа нутгаа орхин, уран зураач болох хүсэл тээн Италид ирсэн хүү зураач ч биш, гэхдээ бас ч тэс өөр мэргэжил биш хувцас загварыг сонгожээ. Ийн алдарт дизайнер Кристобал Баленсиагад шавилж, хувцас загварын замналаа эхэлсэн түүхтэй. Удалгүй Парис түүний сонирхлыг татсанаар тэнд хэд хэдэн загварын агентлагт ажилласан байдаг. Хувцас загварын эзэн гэх тодотголоос гадна төрөлх нутгийнхаа хэд хэдэн хотуудад сургууль, өдөр өнжүүлэх төв байгуулж, хүүхдийн төлөө сайн үйлсийг бүтээж байв. Энгийн хүний нүдэнд чамин гоёмсог харагддаг, мэргэжилтнүүдийн дунд өөрийн гэсэн арга барил, ур хийц бүхий “урлал” ийн төгслөө.

(1938-2014)

Мөнх тэнгэрийн доорх мянга мянган хаврын нэгэн иржээ. Тэнгэр юу ч болоогүй мэт чимээгүй мэлтийж, тэртээд нарны хэцэн дээгүүр алтан хараацайс цаашилж явна. Тээр жил Их Тээлийн даваанд л хөхөөн дуутай ийм хавар болсон байх даа. Сайхан Бадмаад гомдож тунирхахдаа гурван голын ногоог сугартал дуулсаар, ийм л хаврын гэгэлгэн өдрөөр Тулга нутгаасаа явсан даа гэж бодогдоно. Ар, өвөр Тээл гэхээр амьдралын хоёр үзүүр үхэх, төрөх шиг сонсогдоно. Тэр одоо Ар Тээлийн ар луу урууджээ.

Олоон жилийн өмнө Аргалантын адаг суга Навтанд нутагтай тарвагачин Зандаръяагийнх руу Лэгжимаа бүсгүй хөгшин шар ингэндээ хоёр араг дүүрчихсэн тавчуулж явлаа. Зандаръяагийн охин төрж гэх сураг олны салхинаас сонсоод, тэсэж чадсангүй зорьсон нь энэ. Амар эрэхийн зуур халтартсан нэхий өлгийд нойрсож буй хаг нь ч арилаагүй хүүхдийн улаан царай руу эрэгцэн, хэрэг учраа яаран дуулгахад өвгөн дуугүйхэн эргэж орны хөндийгөөс хонины дал гарган шившиж шатаагаад “Болмоор шиг, Чойсүрэн ламаас асуу” гэснээр төрсөн гэрээс төөрөг зургаар учирсан эцэг эхийн гэрт иржээ. Энэ цаг шороон бар жил буюу 1938 оны хоёрдугаар сар байжээ.

Энэ хүн хожмоо “Их Тээлийн даваа”, “Үдийн наран өндөр”, “Цагаан шөнө” тэргүүт тууж, “Өшөө”, “Хар могой”, “Арван жилийн дараа” зэрэг олон сайхан өгүүллэгээрээ уншигчдын сэтгэлд дотноссон Пүрэвжавын Пүрэвсүрэн зохиолч билээ. Тийм нэг өлзий учралт өвлөөс хойш 75 намар, өвөл, зун бас хавар иржээ. Монголын хүүрнэл зохиолын хоймор тийш түүний суудал буй болж, дүрийн сэтгэлзүйг хурц нарийн дүрсэлсэн богино хэмжээний хүүрнэл зохиолууд нь уншигчдын гараас гарт навсайж явсан өдрүүд хэдхэн оны урьдсан. Хөдөөх, эгэл баатрууд нь хүний амьдралын сайн муу, сайхан муухайг бөгтийтөл үүрч явах ч түүндээ тээртсэн шинжгүй, цаанаа л хүнлэг сэтгэл гэрэлтүүлнэ. Өр зузаан, ухаан богино бүсгүйд зүрх сэтгэлээ харамгүй өгч, энэ насны амьдралаа түүний төлөө гэсээр орчлонгийн жаргалаас хожимдсон өнчин Тулга (Их Тээлийн даваа туужийн гол дүр) хажууханд минь санаашран дуулах шиг болоод сэтгэл үймэрнэ. Үүнээс хойш П.Пүрэвсүрэн зохиолчгүй хавар, өвөл, намар, зунууд Монголд минь ирж, буцна. Алсын ууланд гургалдай чагнаархтал дуулдаг зохиолынхоо дүр шиг тэрбээр уншигчдын сэтгэл зүрхэнд эгэл сайхан утга уянгыг урлаад өөрөө буцлаа. Намайг хамт яваач гэж даллах адил Наран сөрөг далавчаа гялалзуулан дэвсээр Намрын сүүлчийн шувуу буцаж байнам Надад ганганаа нь, гунигтай сонсогдном... гэж бичсэн шигээ намрын шувуудтай буцчихсан юм шиг, бударган тийм нэг хаврын өдрөөр буцаад ирэх шиг итгэл төрнө. Үнэн хэрэгтээ тэр буцаагүй. Бүтээл бүртээ амьдарч, уншигчдын шүүрс алдалтаар дахин ирэх болно. Ертөнцийн жам үнэн болоод хатуу ч зохиолчийн зүрх мөнхөд цохилдог ёстой.

Их сургуульд, уран зохиолын мэргэжлийн семинар бүрт зөвхөн “Зуун жилийн ганцаардал” романыг л ярьдаг байсан нөхрөөс минь зурвас иржээ.
“Габо маань өөд болчихжээ”. Түүнээс өөр хэн л Маркесийг багын нэрээр нь бичиж, нас нөгчсөн мэдээг нь үүрийн 04:00 цагт над руу илгээх билээ.

Сүүлд номын дэлгүүр орохдоо түүний “Гунигт янхнуудаа дурсахуй” тууж, “Цайлган Эрендира” өгүүллэгийг эх хэлнээс нь орчуулсныг үзээд олзуурхан шүүрсэнсэн. Бороо, цастай хаврын өдрүүдийг хүлцэж ядахдаа“Зуун жилийн ганцаардал”-ыг гаргаж ширээн дээрээ тавьснаа ч саналаа. Энэ бүгдээс шалтгаалцсан уу, үргэлж өрвийж сөрвийсөн харагддаг саарал үс, өтгөн живэр дороосоо янжуурын цог улалзууланхан суудаг гэх колумб өвгөний үхэл нэг л хүнд бодлогошрол дагуулав.

Сервантас рыцарийн романуудыг Дон Кихотоор чинжаалдуулж, амь татрахыг нь сониучирхан харж зогссоноос хойшхи орчлонгийн хаа нэгтээ өрнөх хүний амьдралын тухай нэгэн хэмнэлт хүүрнэлүүдийг Маркес эрээ цээргүй баллуурдаж, бүхий л цаг хугацааг нэгэн бүхэллэгт хураан зүүд, ёр бэлгэ, зөн совин, төсөөлөл, далд мэдрэхүйг нэгтгэж, бодит болгон бүтээсэн юм. Хэний ч сонсоогүй, очиж үзээгүй сууринг байгуулж, тэнд алмайран зогсоо уншигчдыг хараад тэр ёжтойхон мушийсан биз. Түүний романууд хавтсан дээрээ “Габриэл Гарсиа Маркес” гэх испани нэрийг тавьсныхаа төлөө л 25 хэлнээ орчуулагдаж, 50 сая хувь борлогддог гэхэд хилсдэхгүй. Монголд ч ялгаагүй, Маркесаар овоглосон орчуулгын бүтээл хэдхэн хоногт борлогдож дуусдагийг “Гунигт янхнуудаа дурсахуй”-н эхний хэвлэлтээс хожимдсон даруйдаа мэдэж билээ.

Утаа савсуулан гал өрдөж халаадаг тосгоны сургуульд бага ангийн сурагч байх үедээ нэгэн олны танил эрхэм унших дуртай номоороо “Зуун жилийн ганцаардал” романыг онцолсныг сонины булангаас үзээд хамаатныхаа айлаас анхны хэвлэлийг нь чимээгүйхэн гулсуулснаас хойш өдгөө ч дээрх эрхмийн нэгэн адил миний таалан уншдаг хүүрнэл зохиолчдын дотор Маркес дээгүүр суудал эзэлсээр байгаа билээ. 1960-аад оноос утга зохиолын ертөнцөд хөл тавьсан ширвээ хар сахал, дундад ази төрх бүхий царайлаг колумб залуу бол бидний амьдарч буй эриний Фолкнер, Борхес, Сервантас, Хэмингуэй байлаа.

“Хүн төрөлхтний утга зохиолын өлгийнийх нь дэргэд Хомер, авсных нь дэргэд Борхес зогсож байлаа” гэсэн ёж хатуу үгсийг няцаах туурвилзүй, билиг авъяас, онгод цадиг энэ эринд түүнд л заяагдсантай би санал нийлнэ. Уйтгартай, шаналгаатай, зожиг ганцаардмал, гаж этгээд дүрүүд, амьдралын хатуу ширүүний өмнө нугаршгүй бат зогсдог тэнэгдүүхэн эрчүүдэд нь би хайртай.

Одоогоос жил орчмын өмнө булчирхайн хорт хавдраар өвчилж, бичиж чадахгүй болсноо зарлаж, хүн төрөлхтөнд илгээх сүүлчийн захидлаа бичсэн санагдана. Тэр хором мөч бүхний үнэ цэнийг хэрхэн мэдэрсэн талаараа сэтгэл хөдлөм сийрүүлж, Хосе Аркадиа Буандигийн эдэлсэн зуун жилийн ганцаардлыг ганцхан жилийн дотор эдлэх хувь төөрөгтэй байсандаа харуусаж, амьдралын үнэ цэнийг хайраар хэмжих нь хамгаас чухал болохыг захижээ. Тэрхүү захидал одоо нэгэнт гэрээслэл болон үлдэнэ. Маркес минь чи, Ван Гогийн мөрөөдлөөр Бенедиттийн найраглалыг одонд зурж, Серрат аязыг саранд зориулсан дуу болгоогүй ч хүн төрөлхтний утга зохиолын нэгэн сод туурвилыг бүтээж, хэн ч очиж үзээгүй атлаа очсон мэтээр ярилцдаг Макондо хэмээх бяцхан сууринг уншигчдын сэтгэлд цогцлоогоод, хэн ч илгээхгүй захидлыг “ялгадсаа идсээр” хүлээхэд бэлэн тийм их итгэл үнэмшлийг бидэнд үлдээлээ.

Сайхан Ремедиосоо эргүүлэн авчрахаар үүлс хөлөглөн, огторгуйн хязгаарт зорчих түүний зам дардан байх болтугай.

About me

Social

Popular Posts