Anirgum: Чойжид дагина: ҮХЛИЙН ОРНООС ИРЭГЧ

Чойжид дагина: ҮХЛИЙН ОРНООС ИРЭГЧ

0 Comments

Талбайн зүүн хэсэгт үзвэрийн ордон хоёр бий. Жилийн турш хөл хөөрцөгт умбадаг хойд талын ордныг бус, нам гүмхэн ахуй “ягаан байшин”-г зорих олон шалтгаан бий.

Бүжиг биш, хөгжим биш, зураг биш, тэд бүгд. Симфони найрал хөгжимдөж, тайзан дээр өнчин модны сүүдэр татаж, цагаан хувцастай бүжиж асан Чойжид бүсгүй түүний доор үхэтхийн унана. Энэ бол есөн жилийн өмнө Дуурийн тайзнаа тоглогдсон, Э.Чойдогийн “Чойжид дагина” балет. Сонгодог урлагаар овоглосон ч нам гүмхэн байдаг “ягаан ордны” 51 дэх улирлын үзвэр дээрх балетаар үргэлжиллээ. XVII зууны үед төвд хэлнээс орчуулагдан, монголчуудын дунд дэлгэрсэн тус зохиолыг 2005 онд Э.Чойдогийн хөгжмөөр Б.Жамъяндагва балет болгон дэглэж, үндэсний балетийн тоог нэгээр нэмсэн. Бурхны шашин, эл шашныг хэдэн зууны турш уламжлан шүтэж ирсэн монголчуудын үзэл санааны тусгал энэхүү бүтээл жуулчид, зочдын анхаарлыг ихэд татсаны жишээ нь үзэгчдийн 80 хувь гаднын төлөөлөгчид байснаас харагдана. Нөгөөтэйгүүр, аливаа улсын Дуурь болон Драмын театр гаднын зочдын анхлан зорьдог газар байдгаас шалтгаалсан биз ээ.

Ийн хөшиг нээгдлээ.

“36 настай Чойжид бүсгүй хүндээр өвчлөн, тусыг эс олсоор өөд болов. Модны доор үхэтхийн унах түүний сүнсийг авахаар эрлэгийн элч, бурхан хоёр нэгэн зэрэг иржээ. Ийнхүү бурхны тааллаар Чойжид бүсгүй дагинын дүрд хувиран эрлэг тамын өргөөгөөр аялна. Тэнд алаан хядаан, цус нөж, аймшигт тамлалыг олж үзэв. Балетийн нэгдүгээр үзэгдэл ийн өрнөнө. Харин дараагийн бүлэгт Чойжид диваажин, энхжингийн орноор заларч, хүмүүс хийсэн буяныхаа үрээр хэрхэн жаргаж буйг нүдээр үзэн, сэтгэл баясна. Ийнхүү төгсгөл хэсэгт үхлийн дараах амьдралыг биеэр туулж, үнэн мөнийг ялгасан Чойжидыг бурхан хүн төрөлхтөнд элч болгон, өөрийнх нь цогцост буцаан хүргэх ажээ.”

Эцэслэж хүчрэхгүй мөнхийн сэдэв бол “үхэл”. Бодож, төсөөлөхийг үл хүсэх тэр үнэн нэг л өдөр ирнэ. Тэр үед юунд итгэх ёстойгоо бид шашнаас хайдаг. Гэвч балетийн илэрхийлэмжүүд шашны утгаас “үхэл” хэмээх мөнхийн сэдэв, түүний талаарх төсөөлөл, айдас, догдлол, илэрхийлэлд хандахыг хичээсэн нь олзуурхууштай. Үхлийн цаламд хөтлөгдөн, бурхны эрхшээлд очсон Чойжид бүсгүй буюу балетчин Г.Цолмон бүхнийг өөртөө нэгтгэгч байх үүргээ сайн биелүүлж, ялгарсныг хэлэх нь зүйтэй. Тамын орны үзэгдэл, бурхад, дагинасын хувцаслалт гээд тайз засал, хувцаслалт дээр ч сайн үг нэмэрлэх зүйл цөөнгүй. Харин зарим хэсгийн алдаа, дутуу дулимаг байдал, эрлэгийн элчүүдийн хувцаслалт, бурхны болон тамын элч эрэгтэй бүжигчдийн сул байдал “жүжиг”-ийн хүчийг сулруулсныг нэмж тэмдэглэе. Бүжигчдийн тайзнаа бүтээх үзэгдэл бус түүгээр илэрч буй эрчим, мэдрэмж л театрын уур амьсгалыг тодорхойлдог гэх мэргэжилтний үгийг уншсанаа саналаа. Эсрэгээрээ үнэмшилгүй тоглолт гүйцэтгэл болохоос хэтрэхгүй нь ойлгомжтой.

Урлагийн нэгдлээс уран сайхныг нээдэг сонгодог урлагийн хамгийн урьтач чанар нь үзэгчдийг үйл явдлаар хөтлөхдөө бус, тэрхүү орон зайд мэдрэмжийг бүтээж, тэр мэдрэмждээ бусдыг автуулах хүч юм. Чойжид дагиныг үхэтхийн унахад дуун алдаж, бурхдын орноо бүжин цэнгэхэд нь хамт баярлан суувал тэр нь урлаг дахь тодорхойлогдошгүй үүргийг биелүүлж буй хэрэг. Яг ийм л үүргийг жүжгийн хөгжим нуруундаа үүрснээс үзвэл Э.Чойдогоор овоглодгийн учрыг гайхаж цөхөх зүйлгүй.

Бурхны шашны буян нүгэл, үйлийн үрийн сургаалийг өгүүлсэн бүрэн зохиолыг орчин үеийн сонгодог урлагийн түвшинд найруулан дэглэсэн балетийн эцэг Жамъяндагвад ч энэ алдар хамаатай. Энэ удаагийн тавилт харин шинэлэг гэхээсээ давталтууд ихтэй байлаа. Ололтоос дэм авч шинээр сэтгэж, шинээр нээх нь урлагийн эрүүл хөгжил байдгийг бодоход илүүдэхгүй ээ.

Ийнхүү орчин үеийн сонгодог балетийн үзэгчээр суусан нэгэн үдшийн тухай товч яриагаа өндөрлөе. Би үзэгч. Жирийн, сонгодог урлагт ойр байхыг хичээдэг “үзэгч”.